Filozofia Computer Science

Niniejsza strona zawiera pierwsze przyczynki do badań nad filozofią computer science (CS), jedną z najmłodszych gałęzi filozofii. Na stronie tej można znaleźć informacje o wykładzie monograficznym poświęconym wprowadzeniu do filozofii CS prowadzonym w ramach specjalności Filozofia Umysłu i Kognitywistyka na WF UPJPII. Zamieszczone tutaj zostały również linki do różnych materiałów dla tych wszystkich, którzy chcą poszerzyć swoje perspektywy filozoficzne.

Wykład monograficzny „Wstęp do filozofii computer science”

Zaproszenie

Zapraszam na wykład, który ma na celu przybliżenie jednej z najmłodszych gałęzi „filozofii w nauce” jaką jest filozofia computer science (CS). Dziedzina ta, którą na język polski można przetłumaczyć jako „nauki komputerowe” obejmuje sobą zarówno informatykę, jak i teoretyczne podstawy działania komputerów, zagadnienia sztucznej inteligencji. Specyfika jej wynika z zespolenia zagadnień teoretycznych z praktycznymi realizacjami technicznymi.

Spektrum zagadnień podejmowanych w ramach filozofii computer science jest bardzo szerokie, w Polsce jednak prawie zupełnie nieznane. Na początek proponuję wybrany zestaw problemów, zainspirowany został wykładem prowadzonym przez W.J. Rappaporta w State University of New York at Buffalo. Tematyka została dostosowana do warunków specjalności "Filozofia umysłu i kognitywistyka", a tematyka może zostać zmodyfikowana pod wpływem sugestii uczestników. Wykład będzie zawierał elementy wprowadzenia do zagadnień CS, aby umożliwić uczestnictwo w wykładzie studentom nie zajmującym się wcześniej tą dziedziną.

Ze względu na podstawowy charakter wykładu zalecany jest studentom kierunku „Filozofia umysłu i kognitywistyka”, ponieważ poszerza filozoficzne perspektywy związane z kognitywistyką i ukazuje jej podstawy, będzie on również wprowadzeniem do przyszłorocznych wykładów poświęconych systemom sztucznej inteligencji. Ze względu na wstępny charakter wykładu wiele bardziej zaawansowanych kwestii nie zostanie omówionych — w przypadku zainteresowania ze strony studentów staną się one przedmiotem przyszłorocznego wykładu.

Cele wykładu

W semestrze zimowym r.a. 2011/2012 prowadzony będzie wykład, który ma na celu przybliżenie ważnej współcześnie dziedziny „filozofii w nauce” jaką jest filozofia computer science. Ze względu na specyfikę tematyki najpierw przedstawione zostaną wybrane aspekty związane z podstawami działania systemów komputerowych, a następnie na tej bazie prezentowane będą wybrane problemy filozoficzne.
Wykład ten dostarczając informacji o podstawowych problemach computer science i ich rozwiązaniach stanowi wprowadzenie do zagadnień podejmowanych we współczesnej kognitywistyce, dlatego też polecany jest szczególnie studentom specjalności „Filozofia umysłu i kognitywistyka”.

Sposób oceny

Ocena będzie wystawiona na podstawie pracy semestralnej (temat musi być uzgodniony z prowadzącym) lub na podstawie egzaminu ustnego.

Tematyka wykładu

1. Czym jest komputer?
   1. Krótka historia komputerów (realizacja trzech celów: automatyzacja obliczeń, rozwiązanie problemów podstaw matematyki, automatyzacja myślenia)
   2. Jak działa współczesny komputer?
   3. Maszyna Turinga – formalny model komputera
   4. Czy Wszechświat jest komputerem? (Wokół matematyczności świata. Paradygmat komputacyjny i jego ograniczenia)
2. Czym jest informacja?
   1. Wprowadzenie do teorii informacji. Przesyłanie informacji (prawo Shanona-Kotielnikowa)
   2. Wprowadzenie do filozoficznych zagadnień informacji (ontologia)
3. Czym jest algorytm?
   1. Nieformalna definicja algorytmu (Rappaport 2006)
   2. Praca Turinga „On computable numbers” (1936)
   3. Dyskusja nad pojęciem algorytmu (opcjonalnie)
4. Czym jest program komputerowy?
   1. Czym jest implementacja? (przedstawienie procesu implementacji i omówienie jego roli w CS)
   2. Czy program jest teorią naukową? (czy programy są jedynym narzędziem, dzięki któremu można opisać umysł?)
   3. Czym jest software? Czym jest „fizyczność” w CS? (software vs hardware – dyskusja nad nieostrością pojęć)
   4. Czy CS domaga się nowych pojęć ontologicznych? (A. Newell) (Czy software może być przedmiotem prawa autorskiego i praw patentowych? – źródło paradoksów)
5. Czy można zbudować sztuczną inteligencję? (Krótkie wprowadzenie do filozofii AI)
   1. Praca Turinga „Computer Machinery and intelligence” (1950) (tłum. pol. „Maszyna licząca a inteligencja” (1997) – test Turinga
   2. Argument chińskiego pokoju
   3. Podstawowe systemy sztucznej inteligencji
6. Czy sensowna jest etyka komputerów?
   1. Czy istnieją decyzje, których nie powinny podejmować komputery?
   2. Czy powinniśmy tworzyć AI?

Prezentacje

• Wstęp do filozofii CS (prezentacja ODP)
• Polski wkład do CS (prezentacja ODP)

Wyjaśnienie: prezentacje dostępne są w otwartym formacie ODP. Stosuję je, ponieważ popieram upowszechnianie wolnego oprogramowania w nauczaniu i preferowane przezeń wartości. „Wolna myśl wspiera wolne oprogramowanie!”

+Jak otworzyć pliki ODP?

Mamy do dyspozycji dwie możliwości:

1. Pobieramy bezpłatny program Open Office ze strony projektu http://pl.openoffice.org/ Stanowi on w pełni funkcjonalny odpowiednik Microsoft Office, potrafi obsługiwać również pliki w formacie Microsoft Office.
2. Można również pobrać i zainstalować plugin do Microsoft Word, który pozwoli na odczyt i zapis w tym formacie. Do pobrania za darmo.

Lektury

1. Turner, Raymond and Eden, Amnon, ,,The Philosophy of Computer Science'', [w:] The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2009 Edition), Edward N. Zalta (ed.).
2. Rapaport, William J. (2005), "Philosophy of Computer Science: An Introductory Course",Teaching Philosophy 28(4): 319–341.
3. Rapaport, William J., Herbert Simon Keynote Address at NACAP 2006 (slideshow PPT).
4. The Blackwell Guide to the Philosophy of Computing and Information, Luciano Floridi (ed.), Blackwell Publishing, Oxford 2004.

Dla zainteresowanych

Czytelnia

Przyjęto konwencję, że język tytułu wskazuje na język, w którym napisana jest praca.

Filozofia Computer Science

• The Philosophy of Computer Science (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
• Philosophy of Computer Science, University of Essex
• William J. Rapaport, "Philosophy of Computer Science: An Introductory Course"

Filozofia informatyki

• Blog Witolda Marciszewskiego Polemiki i rozmówki] — wokół filozofii informatyzmu.
• Serwis Calculemus! prowadzony przez W. Marciszewskiego — można tam znaleźć wiele krótkich acz inspirujących tekstów do własnych przemyśleń.

Handbook on the Philosophy of Information

Strona projektu, którego celem było opracowanie podręcznika (części wielotomowego podręcznika filozofii nauki).
[http://www.illc.uva.nl/HPI/]

Filozoficzny komputer

Książka The Philosophical Computer. Exploratory Essays in Philosophical Computer Modeling poświęcona jest zagadnieniu wykorzystania komputera jako modelu, który umożliwia przedstawienie (i rozwiązanie?) pewnych problemów filozoficznych, a zwłaszcza problemów logiki filozoficznej.
Ta strona zawiera początek książki: [http://www.stonybrook.edu/philosophy/faculty/pgrim/]
Tutaj można obejrzeć fragmenty książki.

Neopitagoreizm komputacjonistyczny

Konraz Zuse, Calculating Space (PDF)
Steven Wolfram, A New Kind of Science (online) — automaty komórkowe
Jürgen Schmidhuber, [http://www.idsia.ch/~juergen/computeruniverse.html Computable Universes &
Algorithmic Theory of Everything (www)]

Historia komputerów i idei na których się opierają

Więcej informacji na stronie wykładu Filozoficzna Historia Komputerów.

Komputery, wyobraźnia i współczesna filozofia przyrody

Komputery_wyobraznia_i_filozofia.pdf

Niniejszy tekst jest próbą analizy wpływu computer science na filozofię przyrody. Rozważania prowadzę w polemice z tezami zawartymi w książce Jaya Davida Boltera Człowiek Turinga¹.

Sztuczna inteligencja

• Witold Marciszewski Teoria Sztucznej Inteligencji -- podstawy logiczne i zastosowania (materiały do wykładu)
• * Witold Marciszewski, Filozofia Umysłu i Sztucznej Inteligencji (materiały do wykładu)
• Witold Marciszewski Czy już żyjemy w erze sztucznej inteligencji? (PDF)
• Jarosław Arabas, Paweł Cichosz, Sztuczna inteligencja - podręcznik internetowy. Strona prezentuje podstawowe techniki sztucznej inteligencji w ujęcie ich w kontekście algorytmicznym.

Filozofia techniki

The Philosophy of Technology (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
Doh Ihde, Has the Philosophy of Technology Arrived?

Wybrane zagadnienia computer science

Charles M. Kozierok, TCP/IP Guide (przystępne acz rzeczowe opracowanie mechanizmów sieci Internet)
Agnieszka Serafinowicz, Cloud computing, czyli chmury obliczeniowe
Michał Tomaszkiewicz, Fundamenty chmury

Teksty do przemyśleń

„Jakakolwiek wystarczająco zaawansowana technologia przestaje być odróżnialna od magii”. (Arthur C. Clarke)

Wypowiedzi twórców CS

Mark Suttleworth, Canonical Ltd. (firma tworząca dystrybucje Ubuntu)

+Pokaż wypowiedzi

• "Komputer nie jest już tylko narzędziem. Staje się rozszerzeniem twojego umysłu i bramą umożliwiającą spotkanie z drugim człowiekiem" (2005).

Steve Jobs (współzałożyciel firmy Apple Inc., twórca jej sukcesów)

+Pokaż wypowiedzi

• "Niestety, ludzie nie buntują się przeciwko Microsoftowi. Nie znają niczego lepszego" — Wikicytat.
• "Prostota może być trudniejsza od komplikacji: trzeba się ciężko napracować nad wydobyciem czystej myśli, która pozwala na prostotę. Ale warto — bo kiedy już się to ma, można przenosić góry" — Wikicytat.
• "If, for some reason, we make some big mistake and IBM wins, my personal feeling is that we are going to enter a computer Dark Ages for about twenty years." — Wikiquote, on the early rivalry between Macintosh and "IBM-compatible" computers based on Microsoft's DOS, as quoted in Steve Jobs: The Journey is the Reward (1987) by Jeffrey S. Young, p. 235.
• "The only problem with Microsoft is they just have no taste. They have absolutely no taste. And I don't mean that in a small way, I mean that in a big way, in the sense that they don't think of original ideas, and they don't bring much culture into their products." — Wikiquote, from: Triumph of the Nerds (1996)
• "Innovation has nothing to do with how many R&D dollars you have. When Apple came up with the Mac, IBM was spending at least 100 times more on R&D. It's not about money. It's about the people you have, how you're led, and how much you get it." — Wikiquote, as quoted in Fortune (9 November 1998)
• "I would trade all of my technology for an afternoon with Socrates." — Wikiquote, as quoted in Newsweek (29 October 2001)
• "We think basically you watch television to turn your brain off, and you work on your computer when you want to turn your brain on." — Wikiquote, interview in Macworld magazine (February 2004)
• "Look at the design of a lot of consumer products — they're really complicated surfaces. We tried to make something much more holistic and simple. When you first start off trying to solve a problem, the first solutions you come up with are very complex, and most people stop there. But if you keep going, and live with the problem and peel more layers of the onion off, you can often times arrive at some very elegant and simple solutions. Most people just don't put in the time or energy to get there. We believe that customers are smart, and want objects which are well thought through." — Wikiquote, on the design of the iPod, as quoted in Newsweek (14 October 2006).
• … and much more quotes on the Wikiquote and on the Macstories.

Richard Stallman, założyciel GNU

+Pokaż wypowiedzi

• "Every decision a person makes stems from the person's values and goals. People can have many different goals and values; fame, profit, love, survival, fun, and freedom, are just some of the goals that a good person might have. When the goal is to help others as well as oneself, we call that idealism. My work on free software is motivated by an idealistic goal: spreading freedom and cooperation. I want to encourage free software to spread, replacing proprietary software that forbids cooperation, and thus make our society better." — Essay: http://www.gnu.org/philosophy/pragmatic.html
• "Steve Jobs, zwolennik komputera jako pięknego więzienia, stworzonego po to, by pozbawić wolności głupców, umarł…" — (zobacz całą wypowiedź).
• "Writing non-free software is not an ethically legitimate activity, so if people who do this run into trouble, that's good! All businesses based on non-free software ought to fail, and the sooner the better." — On the kde-licensing mailing list, 1998-04-13.

Eric S. Raymond, haker, czołowa postać ruchu Open Source

+Pokaż wypowiedzi

• Jak zostać hackerem? (interesujący tekst o społeczności hakerskiej i jej wartościach)
• Katedra i bazar (najważniejszy esej o dwóch stylach programowania w Open Soucre)

… oraz inne teksty znanego hakera w tłumaczeniu polskim.

Manifesty

• Manifest UBUNTU

Wirusy

• [http://www.linux.pl/?id=article&show=329] (wersja polska)
• [http://www.theregister.co.uk/2003/10/06/linux_vs_windows_viruses/] (wersja oryginalna)

Tekst ujawnia w niezamierzony sposób głębokie analogie między funkcjonowaniem organizmów żywych i systemów komputerowych.

Etyczne roboty i etyka robotów?

• Rafael Capurro, Ethics and Robotics
• Nick Bostrom - Ethical Issues in Advanced Artificial Intelligence
• Nick Bostrom - Ethical Principles in the Creation of Artificial Minds
• Nick Bostrom - Ethics of AI (PDF)

Zob. także:

• ETHICBOTS seminar held by Rafael Capurro at Hochschule der Medien University of Applied Sciences
• Project Ethicbots

Wolność w cyfrowym świecie

• Sam Williams, W obronie wolności. Krucjata hakera na rzecz wolnego oprogramowania, tłum. Krzysztof Masłowski (książka wydana na zasadzie copyleft dostępna w całości w sieci)
• Richard Stallman, http://www.gnu.org/philosophy/pragmatic.html Copyleft: Pragmatic Idealism
• Richard Stallman, Why “Free Software” is better than “Open Source”?

Zachęta do refleksji: Internet

• Stanisław Lem, Bomba megabitowa (1999) — zbiór refleksji na temat Internetu.
• Witold Marciszewski, Internet - system komunikacji w globalnym społeczeństwie informacyjnym (notatki)

Zachęta do refleksji: czy udało się zdać „test Turinga?”

News - wrzesień 2011: Stało się! Test Turinga "zaliczony" przez program komputerowy Cleverbot

Zachęta do refleksji: aksjologia i design komputerów

• iMac design philosophy: an all-in-one that’s as powerful as it is beautiful
• Ed Tracy, History of computer design

Zachęta do refleksji: Źródła techniki

Filozofia computer science dotyka problemów filozofii techniki. Ponieważ dziedzina ta nie jest obecnie zbyt rozpowszechniona w Polsce warto się nad nią nieco zadumać. Na początek proponuję więc krótką i prostą refleksję wstępną…

+ Pokaż tekst do refleksji

Zastanawiając się nad źródłami techniki wskazujemy z reguły ich ewolucyjne korzenie. Dawniej stawiano pytanie o to, jakie cechy człowieka powodują, że tworzy on technikę i otacza się nią. Z reguły wymienia się cechy negatywne:

• lenistwo - technika jest sposobem na ominięcie żmudnych czasochłonnych, powtarzalnych czynności. Jednorazowy wysiłek projektanta zapewnia później to, że wszyscy mają więcej wolnego czasu. Dogmatem jest potrzeba zwiększania wolnego czasu. Po co? Dotykamy głębokiego założenia naszej kultury.
• pycha - technika jest środkiem uniezależniania się od przyrody, od pomocy innych ludzi, od źródeł zaspokajania potrzeb etc. Dlaczego wszyscy dążą do niezależności nie pytając po co im ta niezależność.
• chciwość - technika to sposób powiększania zysków. Zarzuty jak wyżej.

Znacznie trudniej myśli się o technice przez pryzmat cech pozytywnych i to samo w sobie jest zastanawiające, że XX wiek tak odmienił perspektywę. Można przecież zwrócić uwagę na:

• miłosierdzie - wynalazek ma pomagać innym ludziom w ich życiu, ma zmniejszać cierpienia
• altruizm i humanizm - technika ma być środkiem zachowania życia innych ludzi, ma pomagać im przetrwać np. dostarczając odpowiedniej ilości pożywienia dla wszystkich
• współkreacja rzeczywistości - poprzez technikę człowiek kontynuuje powierzone mu dzieło stworzenia

Warto postawić sobie teraz kilka pytań:

• Dlaczego cechy negatywne dominują w postrzeganiu techniki?
• Skąd biorą się lęki wobec techniki?
• Czy wartości przepełniające działalność techniczną są obce?
• Czyżby technika obnażała dotkliwie prawdę o naturze człowieka i stąd boimy się jej, aby nie zobaczyć prawdy o sobie?

Te i inne pytania niech będą zachętą do refleksji filozoficznej nad techniką.

Konferencje

History and Philosophy of Computing, Ghent, 7-10 November 2011

Footnotes

1. J.D. Bolter, Turing’s Man. Western culture in the computer age, The University of North Carolina Press, Chapel Hill 1984, polskie wydanie: Człowiek Turinga. Kultura Zachodu w wieku komputera, tłum. T. Goban–Klas, PIW, 1990.