Recepcja teorii względności w Polsce

Niniejsza strona grupuje materiały związane z wykładami na temat recepcji teorii względności. Mam nadzieję, że materiały te przydadzą się nie tylko studentom filozofii przyrody, ale i innym badaczom. Będę wdzięczny za sugestie i uwagi na temat niniejszej strony.

Dotychczas przeprowadzone wykłady monograficzne

Zakończony wykład: "Filozofia przyrody we Lwowie (1920-1939)"

Informacje o wykładzie znajdują się na odrębnej stronie.

Zakończony wykład:"Wpływ teorii względności na filozofię w Polsce"

Celem wykładu było studium przypadku wpływu rewolucyjnej teorii naukowej na filozofię. Wybrano charakterystyczny przypadek recepcji teorii względności w Polsce, gdyż proces ten doprowadził do interesującej polemiki o charakterze filozoficznym, a w dalszej perspektywie ukształtował polską filozofię przyrody.

czytelnia1a.png
czytelnia1.png

Materiały

Prace źródłowe

Filozofia mechaniki

  1. John Bernhard Stallo, The Concepts and Theories of Modern Physics, D. Appleton and Company, New York 1884 książka w wersji cyfrowej (oryginalna praca Stalla w języku angielskim)
  2. John Bernhard Stallo, Die Begriffe und Theorieen der modernen Physik, Leipzig 1901 książka w wersji cyfrowej (jest to niemieckie tłumaczenie książki Stalla dokonane przez Hansa Kaleinpetera, wstęp napisał Ernst Mach; z tej edycji korzystali polscy filozofowie).

Powstanie STW

  1. A.A. Michelson, E.W. Morley, "On the Relative Motion of the Earth and the Luminiferous Ether", American Journal of Science 34 (203) (1887), s. 333–345.
    Słynna praca opisująca jeszcze słynniejszy eksperyment interferometryczny, który przyniósł poważne trudności teoretykom. Aby w pełni zrozumieć te trudności należy zapoznać się również z wcześniejszym doświadczeniem Fresnela i jego interpretacją.
  2. A. Einstein, "Elektrodynamik bewegter Körper", Annalen der Physik (ser. 4), 17 (1905), 891–921.
    Praca „O elektrodynamice ciał w ruchu”. Powszechnie uważa się, że zawiera ona pierwsze poprawne sformułowanie STW.
  3. A. Einstein, "Ist die Trägheit eines Körpers von seinem Energieinhalt abhängig?", Annalen der Physik (ser. 4), 18 (1905), 639–641.
    Praca: „Czy bezwladność ciała zależy od zawartej w nim energii?”. Ten krótki artykuł opisuje równoważność masy i energii. Zwykle uważa się, że to tu po raz pierwszy pojawia się słynny wzór $E = mc^2.$ Nie jest to jednak do końca ścisłe stwierdzenie - warto samemu sprawdzić dlaczego!
  4. A. Einstein, "5 prac, które zmieniły oblicze fizyki", Wyd. UW, Warszawa 2005.

Recepcja STW (wybrane materiały dostępne online)

  1. M. T. Huber, Albert Einstein i jego teorja, Lwów 1920.
    Jest to praca powstała w początkach toczącej się we Lwowie polemiki filozoficznej wokół teorii względności.
  2. Zygmunt Zawirski, Refleksje filozoficzne nad teorją względności, Przegląd Filozoficzny, 23 (1920), ss. 343–366.
    Praca doskonale ukazuje przegląd filozoficznych reakcji na teorię względności i systematyzuje pojawiające się problemy, dzięki czemu do dziś można się z niej wiele nauczyć, mimo że refleksja na STW i OTW poczyniły znaczne postępy.
  3. Albert Einstein, Leopold Infeld, Ewolucja fizyki. Rozwój poglądów od najważniejszych pojęć do teorii względności i kwantów, tłum. R. Gajewski, Prószyński i S–ka, Warszawa 1998.
  4. Specjalny numer Przeglądu Filozoficznego (1920). (Plik skompresowany ZIP, objętość 7.1 MB, wewnątrz skany w formacie DJVU).
    Materiały zeskanowane przez FBC (dLibra).

Od tradycyjnej kosmologii do kosmologii relatywistycznej

  1. H. Poincare, Leçons sur les hypotheses cosmogoniques professées a la Sorbonne, Paris 1911.
  2. C. Flammarion, Nebo, Lwów 1900 (ukraińskie tłumaczenie znanej pracy Flammariona. Nieznana ciekawostka).

Wszyscy, którzy odnajdą nieznane materiały źródłowe proszeni są o przesyłanie informacji o tym.

czytelnia1a.png
czytelnia1.png

Opracowania

Materiały do studiów nad teorią względności

Teoria względności i mechanika relatywistyczna w ujęciu filozoficznym

  • Alberto Strumia, „Theory of relativity” [w:] Interdisciplinary Encyclopedia of Religion and Science
  • Alberto Strumia, „Mechanics” [w:] Interdisciplinary Encyclopedia of Religion and Science

N. Zalta (ed.)

Tematy pośrednio związane z recepcją teorii względności:

  • Robert Rynasiewicz, „Newton's Views on Space, Time, and Motion” [w:] The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.)
  • Roberto Torretti, „Nineteenth Century Geometry” [w:] The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.)
  • Juan José Sanguineti, „Time” [w:] Interdisciplinary Encyclopedia of Religion and Science
  • Ned Markosian, „Time” [w:] The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.)
  • Chris Swoyer, „Relativism” [w:] The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.)

Historia powstania teorii względności

  1. Abraham Pais, Pan Bóg jest wyrafinowany. Nauka i życie Alberta Einsteina, Prószyński i S–ka, Warszawa 2001.
  2. A. Krasiński, „Jak powstawała teoria względności?”, Postępy Fizyki, 54 (2003), s. 95-106.
  3. S.L. Bażański, „Powstawanie i wczesny odbiór szczególnej teorii względności”, Postępy Fizyki, 56 (2005), s. 253-261; 262-268 zobacz cz. 1, zobacz cz. 2.

Recepcja teorii względności

  1. Bronisław Średniawa, Historia filozofii przyrody i fizyki w Uniwersytecie Jagiellońskim, Retro Art, Warszawa 2001.
  2. Bronisław Średniawa, „Recepcja szczególnej i ogólnej teorii względności w Polsce”, [w:] Recepcja w Polsce nowych kierunków i teorii naukowych, red. A. Strzałkowski, PAU, Kraków 2001, s. 223–243.
  3. S.L. Bażański, „Powstawanie i wczesny odbiór szczególnej teorii względności”, Postępy Fizyki, 56 (2005), s. 253-261; 262-268 zobacz cz. 1, zobacz cz. 2.
  4. Krakowska filozofia przyrody w okresie międzywojennym, pod red. M. Hellera i in., tom 1–3, OBI–Biblos, Kraków–Tarnów 2007 (wybrane rozdziały).

Historia kosmologii (klasycznej i relatywistycznej)

  1. Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology (bardzo dobrze opracowana strona zawierająca kopalnię wiedzy o historii kosmologii).

Einsteiniana

  1. Eseje i inne materiały o Einsteinie
  2. Bronisław Średniawa, „Scientific and personal contacts of Polish physicists with Einstein”, Concepts of Physics, III (2006)

Inne materiały i opracowania

  1. A.K. Wróblewski, Historia fizyki, WN PWN 2007.
  2. A.K. Wróblewski, „Einstein i fizyka 100 lat temu”, Postępy Fizyki, 57 (2006), s. 148-156.
  3. A.K. Wróblewski, „Fizyka około roku 1900”.
  4. Ł.A. Turski, „Annus mirabilis 1905: wtedy i dziś”, Postępy Fizyki, 56 (2005), s. 269-275.

Multimedialne wykłady na ATVN (potrzebna wtyczka RealPlayer)

  1. A.K. Wróblewski, "Einstein i fizyka 100 lat temu cz. 1",odtwarzaj;
  2. A.K. Wróblewski, "Einstein i fizyka 100 lat temu cz. 2",odtwarzaj;
  3. S. Rohoziński, A. Trautman, "Powstawanie i wczesny odbiór szczególnej teorii względności cz. 1", odtwarzaj;
  4. S. Bażański, S. Rohoziński, "Powstawanie i wczesny odbiór szczególnej teorii względności cz. 2", odtwarzaj;
  5. Ł. Turski, "Cztery wymiary: Poincare, Picasso, Einstein, Minkowski cz. 1" odtwarzaj;
  6. Ł. Turski, "Cztery wymiary: Poincare, Picasso, Einstein, Minkowski cz. 2" odtwarzaj;
  7. T.Dietl, M. Heller, "Einstein, Wszechświat i my cz. 1", odtwarzaj;
  8. T.Dietl, M. Heller, "Einstein, Wszechświat i my cz. 2", odtwarzaj;
  9. W. Chmielowiec, "Czy da się zastosować Teorię Względności do celów praktycznych?", odtwarzaj;

Inne filmy o teorii względności

  1. It's All Relative, Professor Poincaré. Documentary film (26 min) directed by Philippe Thomine. Aired on 14.11.2005, France 5. (Streaming video).

Ilustracje interaktywne (potrzebna wtyczka Flash)

  1. Idea ekspermentu Michelsona-Morleya - interaktywna prezentacja (po angielsku).

Artykuły popularnonaukowe

  1. Jerzy Kowalski-Glikman, "Wszystko jest względne''.

Można również zapoznać się z poprzednią wersją strony z wykładu poświęconego recepcji teorii A. Einsteina w Polsce.

ramka2.gif